Foto: natanaelginting, Freepik
Ovaj članak je prvobitno objavljen od strane Raskrinkavanje.ba (Bosna i Hercegovina), u okviru projekta „Centar za borbu protiv dezinformacija Zapadnog Balkana: Razotkrivanje zlonamernih uticaja kroz proveru činjenica i analitičko novinarstvo“.
Ova analiza je označena kao: Provjera tačnosti
Nedavni upad ruskih dronova i aviona u Poljsku i Estoniju “pravda” se u proruskim medijima kao operacija čiji je cilj da se ove zemlje uvuku u sukob s Rusijom, uz usputno poređenje s “insceniranim” masakrima na sarajevskim Markalama.
U noći s 9. na 10. septembar 2025. godine poljska vojska oborila je nekoliko dronova koji su narušili zračni prostor te zemlje, uz tvrdnju da je riječ o ruskim dronovima. Upad se dogodio za vrijeme ruskog vojnog djelovanja u Ukrajini, u blizini granice s Poljskom, a Poljska je dronove koje je smatrala prijetnjom oborila borbenim avionima. Upad su proglasili činom agresije i aktivirali su član 4. Povelje NATO-a, koji predviđa konsultacije između saveznika u slučajevima kada je jednoj od njih narušena sigurnost. Nekoliko dana kasnije, 19. septembra, vlasti u Estoniji tvrdile su da su tri ruska aviona MiG-31 ušla u zračni prostor ove zemlje i tu ostala 12 minuta.
Rusija je negirala da su njene letjelice narušile tuđi zračni prostor i u slučaju Poljske i u slučaju Estonije.
Uskoro su na društvenim mrežama i u nekim medijima počele kružiti tvrdnje da je riječ o napadima “pod lažnom zastavom”. Riječ je o terminu koji označava operaciju ili napad izveden tako da izgleda kao da je druga strana počinilac.
Na portalu regionalne ispostave ruskog državnog medija Sputnik 25. septembra 2025. godine objavljen je članak pod naslovom “Dronovi kao Markale: Hoće li i Poljska u rat s Rusijom”. U članku se citiraju izjave historičara Gorana Miloradovića i u njemu se navodi sljedeće:
Priča o padu navodno ruskih dronova u Poljskoj i migovima zašlim u estonski vazdušni prostor je operacija pod lažnom zastavom, slično Markalama i ulici Vase Miskina tokom rata u BiH 90-ih, iza čega stoji ili Ukrajina, ili oni u Evropi koji žele nastavak rata s Rusijom, ocena je sagovornika Sputnjika.
Takvi incidenti, uveren je istoričar dr Goran Miloradović iz Instituta za savremenu istoriju, odgovaraju pre svega vlastima Ukrajine jer ona nikako ne sme da dozvoli da ostane sama protiv Rusije i mora da uvuče, ako ne čitavu EU i kompletan NATO pakt, onda makar jednu-dve države.
Na Facebooku je nakon ovih incidenata viralan postao isječak iz intervjua bivšeg američkog poručnika Douglasa Macgregora, preveden na naš jezik, u kojem se također tvrdi da su u Poljskoj i Estoniji izvedeni napadi “pod lažnom zastavom”. Kao navodni dokaz za to, Macgregor navodi da su iz dronova u Poljskoj izvađene švedske i poljske SIM kartice.
Foto: Screenshot/Facebook
Navode o napadima “pod lažnom zastavom” pronašli smo i na drugim Facebook profilima.
Šta znamo o upadima u zračni prostor država NATO-a?
Sagovornik Sputnika Goran Miloradović i Douglas Macgregor u svojim izlaganjima o napadima “pod lažnom zastavom” ne iznose nikakve konkretne dokaze kojima bi potkrijepili ove tvrdnje, s izuzetkom Macgregorovih navoda o SIM karticama koje su pronađene u dronovima u Poljskoj. S druge strane, prema informacijama koje su trenutno dostupne, djeluje vrlo vjerovatno da su dronovi koji su ušli u poljski zračni prostor zaista ruski dronovi.
Naime, riječ je o Gerbera dronovima ruske proizvodnje. Od 19 dronova koji su 10. septembra ušli u poljski zračni prostor, jedan dio došao je iz Bjelorusije. U trenutku upada, s druge strane granice u Ukrajini u toku je bio ruski napad (link).
Ono oko čega se još uvijek vodi debata i oko čega u državama NATO-a nije postignut konsenzus jeste da li je upad bio greška ili je to učinjeno namjerno. Kako navodi CNN u članku objavljenom 19. septembra 2025. godine, iz Ukrajine i Poljske tvrde da je riječ o namjernom upadu s ciljem da se testira poljska zračna odbrana. S druge strane, nekoliko CNN-ovih izvora iz obavještajne zajednice kazalo je da je, prema informacijama kojima oni raspolažu, vjerovatnije da su se dronovi izgubili i pokušavali pronaći GPS signal, odnosno da je ukrajinsko ometanje u toku ruskog napada na njihovu teritoriju moglo uzrokovati da skrenu s kursa.
Prema nekim medijskim izvještajima, u dronovima koji su išli u Poljsku pronađene su poljske i litvanske SIM kartice. Ipak, poznato je da Rusija već izvjesno vrijeme koristi 4G modeme sa SIM karticama koje im omogućavaju prenos obavještajnih podataka putem dronova. U julu ove godine, u dronovima koji su oboreni u Ukrajini pronađene su SIM kartice poljskog i litvanskog operatera, što su mnogi protumačili kao znak da Rusija planira upad dronovima u ove države, pri čemu bi se SIM kartice spojile na mobilnu mrežu i navigirale ih (1, 2). Dakle, ove SIM kartice nisu dokaz napada “pod lažnom zastavom”. Prije dokazuju da je upad bio namjeran.
Važno je naglasiti da incident koji se dogodio 10. septembra ne predstavlja prvi upad ruskih dronova na poljsku teritoriju proteklih mjeseci. Osim Poljske, preleti ruskih i neidentifikovanih dronova zabilježeni su i u drugim državama, uključujući Rumuniju, Litvaniju, Latviju, Dansku, Norvešku, Francusku i Njemačku.
Incidenti sa “zalutalim” letjelicama dešavali su se od početka rata u Ukrajini širom Evrope, uključujući i naš region.
Kada je riječ o borbenim avionima za koje Estonija tvrdi da su narušili njen zračni prostor, Rusija nije negirala prelet aviona, ali je tvrdila da nisu zapravo ušli u estonsku teritoriju.
Sve u svemu, ne postoje nikakvi konkretni dokazi da postoji neka zavjera lažiranja ruskih upada u tuđe zračne prostore kako bi se države članice NATO-a direktno uključile u konflikt.
Negiranje zločina u BiH u proruskoj propagandi
U nedostatku stvarnih dokaza da su upadi u Poljsku i Estoniju operacije “pod lažnom zastavom”, Goran Miloradović posegnuo je za decenijama starim propagandnim narativom o lažiranju zločina nad civilima u Sarajevu za vrijeme rata u BiH. Riječ je o masakrima na gradskoj pijaci Markale iz 1994. i 1995. godine te o masakru u redu za hljeb u Ulici Vase Miskina (današnja Ferhadija) iz 1992. godine.
Masakr u Ulici Vase Miskina počinjen je 27. maja 1992. godine dok su građani/ke čekali/e u redu za hljeb. Na ulicu su ispaljene tri granate, pri čemu je ubijeno 26, a ranjeno 136 ljudi. Za ovaj zločin niko nije direktno odgovarao na sudu, ali se spominje u presudi Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) Ratku Mladiću, generalu Vojske Republike Srpske osuđenom na doživotni zatvor zbog genocida, ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti. Kako se navodi u presudi (od str. 1.115), dokazano je da su granate ispaljene s Trebevića, s položaja pod kontrolom Sarajevsko-romanijskog korpusa (SRK).
Prvi masakr na pijaci Markale počinjen je 5. februara 1994. godine i u njemu je ubijeno 68, a ranjeno više od 140 ljudi. Činjenice o ovom zločinu utvrđene su u presudama MKSJ-a bivšem predsjedniku Republike Srpske Radovanu Karadžiću i komandantu Sarajevsko-romanijskog korpusa Stanislavu Galiću.
Drugi masakr počinjen je 28. augusta 1995. godine i u njemu je ubijeno 43, a ranjeno više od 80 osoba. Činjenice o zločinu utvrđene su presudama Radovanu Karadžiću i komandantu SRK-a Dragomiru Miloševiću.
Na osnovu materijalnih dokaza proizišlih iz višestrukih istraga, kao i brojnih svjedočenja, Međunarodni krivični sud je u oba slučaja zaključio da su granate ispaljene na Markale došle s položaja Vojske Republike Srpske. Detaljnije o dokazima prezentovanim na sudu možete čitati u analizi Raskrinkavanja ovdje.
Uprkos ovim presudama i dokazima o odgovornosti za zločine na Markalama i u Ferhadiji, oni se, i decenijama kasnije, negiraju. Proteklih godina, najčešće uoči obilježavanja godišnjica, u javnom prostoru mogu se uočiti dezinformativne kampanje kojima se šire apsurdne teorije zavjere o režiranju i “podvali” (link).
Ruski i proruski mediji iz regiona od početka ruske agresije na Ukrajinu koriste ovaj revizionistički narativ u pokušaju da diskredituju optužbe za zločine protiv Rusije, te su još 2022. godine sročili termin “ukrajinske Markale”. Primjenjivao se manje-više kada god bi iz Ukrajine stigle vijesti o ubijanju civila.
Shodno činjenicama, tvrdnju da su ruski zračni upadi u Poljsku i Estoniju napadi “pod lažnom zastavom” ocjenjujemo kao teoriju zavjere.
Tvrdnju da su masakri na pijaci Markale i u Ulici Vase Miskina u Sarajevu izvedeni da bude okrivljen VRS ocjenjujemo kao prenošenje lažnih vijesti i teoriju zavjere.
(Raskrinkavanje.ba)
