Фото: Serbian Orthodox Church

Овој напис е првобитно објавен од Вистиномер.мк (Северна Македонија), во рамки на проектот „Центар против дезинформации на Западен Балкан: разоткривање на штетните влијанија преку набљудувачко новинарство.“

Односите меѓу Ватикан и Србија долго време се карактеризираат со недоверба и двоумење, честопати поттикнувајќи дезинформации. Српските националистички коментатори го искористија затоплувањето на односите меѓу Косово и Светата столица за да го поврзат со закани за имотните права на Српската православна црква во Косово

Пишува: д-р Андреја Богдановски, аналитичар

Претседателката на Косово, Вјоса Османи, минатата недела имаше приватна аудиенција со папата Лав XIV, при што го покани на посета во Косово и повторно ја истакна долгогодишната цел на Приштина за признавање на независноста на Косово од Ватикан, прогласена во 2008 година.

Од плоштадот „Свети Петар“, по средбата со Папата, таа објави видео порака во која се осврна на „древна Дарданија“, истакнувајќи дека Косово му дало на светот важни личности како што се Скендербег, Мајка Тереза, царевите Константин и Јустинијан и многу други. Случајно, на истиот ден од нејзината посета (15 декември), кардиналот и белградски надбискуп Ладислав Немет – прв римокатолични свештеник од Србија (од унгарско потекло) кој стекнал статус на кардинал – имаше посебна аудиенција со Папата.

Иако се укажува на историските размислувања – особено важни за Ватикан – токму кревките односи со Српската православна црква го оневозможуваат политичкото вклучување на Ватикан во Косово да го реализира својот целосен потенцијал.

Иако признавањето на државноста на Косово од страна на Светата столица, многу посакувано прашање за многу косовски политичари, останува идна цел, Ватикан ги подобрува односите на религиозно и пастирско ниво. Во 2018 година, папата Франциск ја воздигна апостолската администрација на Призрен (привремена структура) во Призренско-Приштинска епархија.

Наследството на претходниот папа на Западен Балкан вклучува не само она што го постигна, туку и дејствијата од кои се воздржа, како што е континуираното одбивање на Ватикан да ја признае независноста на Косово, гест што беше многу ценет од политичкото раководство на Србија.

Дипломатски маневри за задржување на поддршката од Рим

И покрај повеќекратната подготвеност на папата Франциск да ја посети Србија, таквото патување никогаш не се реализираше поради недостаток на консензус во рамките на Српската православна црква —неофицијален услов за посета на папа на земја со православно мнозинство.

„Имаме интерес Папата да биде на наша страна“, изјави српскиот министер за надворешни работи, Ивица Дачиќ, во јануари 2024 година, пред да ја критикува Српската православна црква за двоумењето да го покани Папата – покана што српските власти ја сметаат за клучен инструмент на надворешната политика за одржување на поддршката од Ватикан по прашањето за статусот на Косово.

Кога Косово отвори канцеларија за специјална мисија во Ватикан минатиот јануари, претседателката Османи го поздрави тоа како „ново поглавје во односите со Светата столица“, предизвикувајќи вознемиреност кај српските државни функционери.

Но, амбасадорот на Србија при Светата столица, Сима Аврамовиќ, го минимизираше потегот на Косово, објаснувајќи дека тоа во суштина претставува еден вид „Канцеларија за врски“ без дипломатски статус.

Односите меѓу Ватикан и Србија долго време беа обележани со недоверба и двоумење, честопати поттикнувајќи дезинформации. Српските националистички коментатори го искористија затоплувањето на односите меѓу Косово и Светата столица за да го поврзат со закани за имотните права на Српската православна црква во Косово.

Нема да биде која било друга православна црква таа што ќе ги преземе овие имоти, туку ќе биде католичкото свештенство во Косово и Метохија, кое долго време покажува интерес за тоа, коментираше Александар Раковиќ од Институтот за понова историја на Србија, за „Политика“, во мај 2024 година.

Обвинувањата за мешање на косовското католичко свештенство во работата на српската православна црква во последно време се во пораст. Во јули 2025 година, Српската православна црква издаде остра реакција до католичкиот свештеник кој одржа служба во близина на археолошкото наоѓалиште на манастирот „Богородица Хвостанска“ (Студеница Хвостанска) на североисток од Косово.

Рашко-призренската епархија на СПЦ ги нарече овие католички постапки „непристојни“, наведувајќи дека тие го прекршиле Законот за посебни заштитни зони во Косово. Во соопштението, чинот е опишан како квазиполитички и како обид да се разгорат националистички тензии:

Без никаква историска или правна основа, тој [отец Колај] го нарече историски добро документираниот српски православен манастир „етнички албански и илирски“, се вели во соопштението.

Кратко по настанот, српското Министерство за култура издаде соопштение во кое инцидентот го опиша како обид за историски ревизионизам.

Како Политика ги засили тензиите

Кога претседателот на Србија, Александар Вучиќ, се сретна со државниот секретар на Ватикан, Пјетро Паролин, минатиот септември во Белград, тој повторно ја искажа благодарноста на Србија за непризнавањето на Косово од страна на Ватикан, но исто така ја искористи можноста да ги изрази очекувањата на Белград кога станува збор за заштитата на наследството на СПЦ во Косово, ставајќи ја високо на листата на српски приоритети.

За Србија е од витално значење да се обезбеди заштита и реставрација на српското религиозно и културно наследство [во Косово], православните гробишта, како и загрозените културни споменици, особено православните цркви и манастири под заштита на УНЕСКО, напиша Вучиќ на својот профил на социјалните мрежи.

Кревката состојба со правата на српската црква и нејзиниот статус во Косово отвара простор за чести напади од Белград. Српскиот весник „Политика“ во мај 2024 година лажно тврдеше дека косовскиот премиер Албин Курти „нуди српски православни храмови на Ватикан“. Приказната потоа беше објавена низ целиот Балкан, вклучително и од страна на руските медиуми „Спутник Србија“ и „РТ Балкан“.

Статијата во „Политика“ се потпира главно врз цитати од Александар Раковиќ, познат по својата поддршка за обединување на „српските земји“ на Балканот, како и врз цитати од Ратко Дмитровиќ, новинар и публицист. „Политика“ го презентира ставот на Раковиќ дека Католичката црква во Косово е мозокот на сите операции насочени кон заземање на српските православни цркви и манастири.

Ова може да се види врз основа на публикациите што [косовските власти] ги објавуваат неодамна во Приштина и нивните активности во странство, кои имаат за цел да покажат дека нашите српски, средновековни светилишта или се појавиле врз урнатините на некои од нивните католички средновековни, или дека некои од нивните светилишта биле преземени од Србите, изјави Раковиќ.

Дмитровиќ коментираше дека Ватикан не е временски ограничен во своите цели и стратегии и ја користи Српската православна црква како „неволен христијански сојузник“. Ватикан, според него, има две главни цели во Косово:

Првата е насочена кон запирање на ширењето на исламот, која е постојана… а второто ниво е мисионерска работа, односно освојување на нови верници и нов простор каде што ќе доминира католицизмот, изјави Димитровиќ.

Тој додаде дека емиграцијата на косовските Срби функционирала во корист на Рим, а Ватикан е првенствено заинтересиран за преземање на помалите православни цркви во Косово.

Но, статијата која доби на популарност во Србија, беше критикувана од Анѓела Миливојевиќ, новинарка која пишуваше за Kossev.info за манипулативната природа на текстот објавен од Политика. Таа го окарактеризира како „случај на дезинформации и наслови што мамат кликови“, без весникот да обезбеди никакви конкретни докази за да го поткрепи сензационалниот наслов.

Освен својот став за ова прашање, Раковиќ не нуди никакви докази или официјални документи во поддршка на обвинувањето дека Курти понудил да ги предаде српските цркви на Ватикан или дека постои официјална владина политика за тоа, напиша Миливојевиќ.

И покрај отфрлањето на ваквите тврдења, наративот за наводниот интерес на Ватикан за српските цркви и манастири останува широко распространет. Слично на ставот на Раковиќ и Димитровиќ по ова прашање, во статија на РТ Балкан од јуни оваа година беше цитиран професорот по право Зоран Чворовиќ, кој повторно тврдеше дека заканата за имотот на српската црква е „многу поголема“ од страна на Католичката црква во Косово, која ја опиша како „сериозно организирана“, отколку од „некаков вид албанска или косовска православна црква“.

Страв и врамување 

Насловот на „Политика“ од мај 2024 година алудира на непосредна и егзистенцијална опасност за црквите на СПЦ од страна на Ватикан, кој е прикажан како да работи зад сцената, во форма на заговор, заинтересиран само за територијална и политичка експанзија на Балканот. Оваа карактеризација претставува повторување на конзервативните православни и националистички ставови за Католичката црква во овој дел од Балканот, користејќи ја историјата како оружје и сугерирајќи дека бришењето на црквата на СПЦ во Косово е договорено од Ватикан и раководството во Приштина.

Инциденти како што е преименувањето на српската православна црква во Горње Винарце во 2023 година, на која биле преземени зафати, во католичка црква од страна на косовските власти, предизвикаа загриженост. Сепак, тие не укажуваат на систематски обид за запленување на имотот на српската православна црква, или обид поддржан од Рим, ниту пак некаков таен договор меѓу Ватикан и Косово.

Фитим Гаши, виш истражувач во Сбункер, објасни дека Српската православна црква игра значајна политичка улога во обликувањето на наративите за Косово.

Практичното вклучување на високи свештеници на СПЦ во медиумскиот дискурс што го прикажува Косово како „егзистенцијално црковно/национално прашање“, критикувајќи ги косовските институции и користејќи религиозен јазик што „се совпаѓа“ со политичките наративи, создава, тврди тој, „плодна почва за религиозно врамени дезинформации за католичките закани“.

Овие изјави обично не го повторуваат суровиот заговор за „Ватиканското преземање“ збор по збор, но нагласувањето на Црквата на егзистенцијалната закана создава плодна почва за ширење на таа порака во медиумите блиски до СПЦ, сподели Гаши за Антидизинфо.