Foto: Canva

Ky artikull u botua për herë të parë nga Vërtetmatës-i (Maqedonia e Veriut), në kuadër të projektit “Qendra kundër dezinformatave në Ballkanin Perëndimor: ekspozimi i ndikimeve të rrezikshme përmes gazetarisë mbikëqyrëse”.

Ambasada e RP të Kinës reagoi ashpër ndaj takimit mes nënkryetarit të Kuvendit tonë, Antonio Miloshoski, dhe përfaqësuesve të Tajpeit, pra të Republikës së Kinës, një shtet i kontestuar dhe gjerësisht i papranuar, i cili, ironikisht, ka një histori të pasur shtetërore, madje ka qenë ndër themeluesit e OKB-së dhe për një kohë të gjatë ka qenë i njohur si e vetmja shtet i ligjshëm kinez. Në reagimin e tyre shohim dezinformata, rishikim të historisë dhe hipokrizi. Ajo që bie më së shumti në sy te Pekini është shqetësimi nga opsioni i tretë në këtë konflikt, që angazhohet për krijimin e Republikës së Tajvanit, e cila do të ishte e pavarur nga Kina

Shkruan: Vangjel Bashevski

Këto ditë është në zhvillim një fushatë propagandistike nga ambasada e Republikës Popullore të Kinës (RPK), veçanërisht rreth Republikës së Kinës (RK), një shtet i kontestuar dhe gjerësisht i papranuar, pushteti i të cilit është i vendosur në Taipei të Tajvanit, të cilin RPK-ja e konsideron de jure si pjesë të vetën, megjithëse nuk ka kontroll de fakto mbi të.

Tajvani shpesh përdoret si sinonim për RK-në, por kjo nuk është e saktë. De jure, RK-ja e konsideron të gjithë Kinën si territor të vetin (shih: këtu dhe këtu), dhe realisht e ka kontrolluar deri në vitin 1949. Atëherë u shfaq RPK-ja rivale, ndërsa RK-ja ruajti kontrollin de fakto vetëm mbi Tajvanin dhe ishujt përreth. RK-ja ishte bashkëthemeluese e OKB-së dhe deri në vitin 1971 njihej si e vetmja shtet i ligjshëm kinez, pas së cilës këtë status e mori RPK-ja.

Për këtë arsye, RPK-ja reagoi ashpër kur ne si shtet e njohëm RK-në në vitin 1999. Pas peripecive të ndryshme, në vitin 2001 ajo njohje u tërhoq dhe marrëdhëniet tona me RPK-në u normalizuan, por ato tani janë sërish të vëna në pikëpyetje. Më 20.11.2025, nënkryetari i Kuvendit të Maqedonisë së Veriut, Antonio Miloshoski, dhe politikanët tjerë Fatmir Bytyqi dhe Rashela Mizrahi patën një takim me përfaqësues të Tajpeit, gjë që e revoltoi ambasadën e RPK-së.

Në fakt, ajo që e shqetëson më së shumti Pekinin është opsioni i tretë në këtë konflikt, i cili angazhohet që Tajvani të jetë i pavarur nga çdo lloj Kine (qoftë RPK, qoftë RK), dhe të gjitha këto do t’i shpjegojmë në këtë analizë.

Hipokrizi: Vetë RPK-ja ka komunikuar dhe ka bashkëpunuar me RK-në

Ambasada e RPK-së i dërgoi Miloshoskit një letër të hapur proteste, e cila kujton atë që kemi nënshkruar kur kemi vendosur marrëdhënie diplomatike me RPK-në në vitin 1993, dhe që u konfirmua edhe në vitin 2001, kur ato u normalizuan: se RPK-ja është i vetmi pushtet legjitim i Kinës, se Tajvani është pjesë e patjetërsueshme e saj dhe se ne nuk do të kemi marrëdhënie apo shkëmbime zyrtare me të.

Por kjo është hipokrizi, sepse vetë RPK-ja ka komunikuar dhe bashkëpunuar me RK-në. Në këtë kuptim, një ngjarje historike ishte takimi i parë mes presidentëve të RPK-së dhe RK-së, i cili u mbajt më 7.11.2015 në Singapor. Presidenti i RPK-së, Xi Jinping, dhe homologu i tij nga RK-ja, Ma Ying-jeou, atëherë patën një shtrëngim duarsh historik para kamerave që zgjati plot 80 sekonda. Kjo nuk nënkuptonte njohje të ndërsjellë, as ata nuk iu drejtuan njëri-tjetrit si presidentë — gjë që e shmangën me kujdes — por megjithatë ishte një hap i rëndësishëm.

Bashkëpunimi mes Republikës Popullore të Kinës (RPK) dhe Republikës së Kinës (RT – Tajvanit) ishte veçanërisht i madh nga viti 2008 deri në vitin 2016, kur marrëdhëniet ishin të ngrohta dhe arrinin në qindra miliarda dollarë. Ai bazohej në të ashtuquajturin Konsensus i vitit 1992, sipas të cilit si Tajvani, ashtu edhe Kina kontinentale janë pjesë e “një Kine”, por secila palë e interpretonte sipas mënyrës së vet se çfarë nënkuptonte kjo.

Që të mund të bashkëpunonin pa njohje reciproke, ato përdorën një zgjidhje të mençur – krijimin e organizatave pseudo-joqeveritare ose gjysmëqeveritare, të cilat nënshkruanin marrëveshje mes tyre që këto të mos dukeshin si marrëveshje ndërmjet shteteve. Në vend që të flitej për RPK dhe RT, përdorej formulimi “pala një / pala tjetër e marrëveshjes”.

Më 29.6.2010 u nënshkrua Marrëveshja Kornizë për Bashkëpunim Ekonomik, ndërsa më 21.6.2013 – Marrëveshja për tregtinë e shërbimeve (bëhet fjalë për atë tajvaneze). Për këtë çështje u mbajtën disa edicione të të ashtuquajturit Samiti Çen-Çiang, dhe prodhuesit e njohur të smartfonëve nga RPK-ja, Xiaomi dhe Huawei, përdornin çipe të prodhuara në RT – nga MediaTek dhe Taiwan Semiconductor Manufacturing Company.

Ambasada e hesht të gjitha këto, sepse në vitin 2016 pushteti në Tajpej u ndryshua dhe nuk ishte më i pranueshëm për Pekinin, por bashkëpunimi i deriatëhershëm ishte i madh dhe nuk mund të fshihet. Krahasuar me këtë, bashkëpunimi i Maqedonisë së Veriut me Tajpejin është modest, dhe i tillë ka qenë edhe takimi i përmendur.

RPK do të thotë se komunikimi dhe bashkëpunimi i saj me RT-në nuk ka qenë zyrtar dhe ndërshtetëror, por ndërmjet rajoneve apo organizatave, por pamë se nuk është krejt kështu dhe se bëhet fjalë për një lloj manovrimi diplomatik; ndërsa edhe Milloshoski mund ta relativizojë në të njejtën mënyrë.

Pse ne të mos guxojmë të bashkëpunojmë me Tajpejin?

Miloshoski është takuar me zyrtarë nga Zyra Përfaqësuese e Tajpeit, e cila vepron në Itali. Ashtu si shumica e vendeve, edhe Italia e njeh vetëm Republikën Popullore të Kinës (RPK) dhe jo Republikën e Kinës (Taiwanin), por megjithatë komunikon me të, dhe kjo është zgjidhur përmes asaj zyre. Në emrin e saj nuk përmendet Republika e Kinës, ndoshta për të mos e provokuar RPK-në dhe që ajo të mos e shohë si ambasadë. Ndoshta dikush do ta kritikojë këtë si dinakëri, por pamë se edhe vetë RPK e bën të njëjtën gjë. Pra, Miloshoski nuk ka bërë ndonjë skandal të paparë – takime të tilla janë praktikë në gjithë botën, dhe edhe pse duken të paqarta, megjithatë nuk përbëjnë njohje zyrtare të Tajvanit.

Nën eufemizmin “Kina Taipei”, Tajvani ka vend në Organizatën Botërore të Tregtisë (OBT), Bashkëpunimin Ekonomik Azi-Paqësor (APEC), Komitetin Olimpik Ndërkombëtar (IOC) dhe në trupa të tjera, prandaj përse vetëm ne të mos mund të bashkëpunojmë me Tajpein kur këtë e bën pothuajse e gjithë bota?

Hong Kong dhe Makao përballë Tajvanit

Misione ekonomike dhe kulturore nëpër botë kanë edhe Hong Kongu dhe Makaon, edhe pse ato nuk janë të pavarura, por rajone të RPK-së. Ajo (RPK-ja) nuk është shtet demokratik, por megjithatë u ka dhënë atyre autonomi të gjerë dhe të veçantë, prandaj ato bëjnë marrëveshje biznesi drejtpërdrejt me vende të huaja pa Pekinin, kanë vende në OBT, APEC dhe KOK, si edhe ligjet e tyre (madje diçka të ngjashme me kushtetuta), gjykata, polici, roje kufitare, dogana, sisteme arsimore, valuta dhe regjime vizash për të huajt. Qytetarët e tjerë të RPK-së nuk lejohen as t’i vizitojnë këto rajone pa leje, sikur të ishin shtete të pavarura.

RPK-ja e arsyeton këtë me manovra të tipit “Një shtet – dy sisteme”, por ato i ngjajnë shumë shteteve të pavarura. Atëherë, a është ky parimi i unitaritetit dhe Një Kinë, të cilin RPQ-ja e përsërit vazhdimisht? Dhe pse edhe Tajvani të mos sillet në mënyrë po aq të pavarur dhe të bashkëpunojë me kë të dojë?

Kush është këtu aventurieri politik?

Prof. Biljana Vankovska, e cila përhap narrativat propagandistike të Republikës Popullore të Kinës (RPK), e dënon Milloshoskin dhe na kujton pasojat e dëmshme të njohjes sonë të Republikës së Kinës (RK) në vitin 1999. Si anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit, RPK-ja atëherë vuri veton mbi misionin e UNPREDEP-it, dhe ne mbetëm pa ata paqeruajtës të huaj në momentet më të vështira të historisë sonë më të re – Kriza e Kosovës në 1999 dhe Konflikti i vitit 2001 – dhe të tjerët konsiderojnë se Milloshoski na fut në një aventurë të tillë.

Njohja e RK-së në 1999 ishte aventurë, por RPK-ja atëherë veproi edhe më pak përgjegjshëm. E përqendruar në interesat e saj të ngushta, ajo harroi detyrimin e anëtarëve të Këshillit të Sigurimit për të kujdesur për sigurinë globale, e cila atëherë ishte veçanërisht e kërcënuar në Ballkan.

Këshilli nuk është lodër e RPK-së, dhe ajo as nuk është ndër themeluesit e tij, ndër të cilët, në fakt, ishte RK-ja. RK-ja ka vënë firmën e parë mbi Kartën e OKB-së dhe ka qenë anëtare e përhershme e Këshillit kur RPK-ja nuk ishte as e themeluar. RPK-ja mori vendin në OKB dhe në Këshill vetëm në vitin 1971, dhe ai iu mor RK-së.

Si një vend i vogël, ne nuk përbënim kërcënim për RPK-në që ajo të reagonte në këtë mënyrë, dhe ne RK-në nuk e njohëm për bindje, por për nevojën për investime, të cilat, në fakt, mund t’i kishte dhënë RPK-ja, por nuk i dha.

Dhe, në fund të fundit, takimi i Milloshoskit me përfaqësuesit e Tajpejit nuk nënkuptonte njohjen e RK-së, kështu që nuk mund të konsiderohet një përsëritje e ngjarjeve të vitit 1999.

Manipulime me historinë

Në letrën e hapur për Milloshoskin, ambasada e RPK-së manipulon edhe me historinë:

Tetë dekada më parë, fitorja e Ushtrisë Popullore Kineze në rezistencën kundër agresionit japonez e riktheu Tajvanin nën juridiksionin sovran të Kinës. Deklarata e Kajros dhe Proklamacioni i Potsdamit, të dy të shpallura nga vendet kryesore fituese në Luftën e Dytë Botërore, konfirmuan sovranitetin e Kinës mbi Tajvanin.

Tajvani ishte nën pushtimin japonez nga viti 1895 deri në 1945, dhe u rikthye nën sundimin kinez pas disfates së Japonisë në Luftën e Dytë Botërore. Por atëherë nuk ekzistonte Republika Popullore e Kinës (RPK), e cila u formua në 1949 pas fitores së komunistëve në Luftën Civile Kineze, por ekzistonte vetëm Republika e Kinës (RK), e cila u formua në 1912. RK-ja përmendet në Deklaratën e Kajros dhe Proklamacionin e Potsdamit, jo RPK-ja. Guvernatori japonez i Tajvanit, gjenerali Rikichi Ando, nuk ia dorëzoi ishullin RPK-së, por përfaqësuesit të RK-së, Chen Yi.

Gjithashtu, Japonia nënshkroi kapitullimin mbi anijen amerikane Missouri jo para RPK-së, por para: Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Bashkimit Sovjetik, Britanisë së Madhe, Kanadasë, Australisë, Zelandës së Re, Francës, Holandës dhe, theksojmë, RK-së.

Këtë luftë kundër pushtuesit japonez në Kinë kryesisht e udhëhoqi ushtria e rregullt e RK-së, nën drejtimin e Chang Kai-shek-ut nga partia nacionaliste dhe antikomuniste Kuomintang, jo nga guerilët komunistë të Mao Ce-tungut, të cilët më vonë formuan RPK-në. Edhe pse ata gjithashtu luftuan kundër pushtuesit, ushtria e RK-së ishte katër herë më e fuqishme se ata. RK-ja ishte një nga katër anëtarët kryesorë të Koalicionit Antifashist, të cilin komunistët kinezë nuk e njohën.

Shteti që arriti të gjitha këto suksese (RK-ja) sot vepron në Tajpej, jo në Pekin, dhe për këtë tashmë kemi shkruar.

Identiteti tajvanez, nacionalizmi dhe separatizmi

Në letrën e tyre të hapur për Milloshoskin, ambasada shton gjithashtu se veprimi i tij:

Gjithashtu, dërgon një sinjal të gabuar te forcat separatiste që mbështesin “pavarësinë e Tajvanit”.

Këtu tashmë shohim një opsion të tretë: nacionalizmin tajvanez, i cili hedh poshtë çdo Kinë (qoftë RK-ja, qoftë RPK-ja) dhe mbështet krijimin e një shteti të ri – Republikës së Tajvanit. Por le ta shpjegojmë me radhë.

RK-ja më parë ishte nën diktaturën e djathtë të partisë Kuomintang dhe nuk ishin separatistë, por nacionalistë kinezë, që mbështesnin një Kinë të tërë, vetëm të mos ishte komuniste. Megjithatë, RPK-ja mund të kuptohet me ta në stilin: “Përkundër urrejtjes ideologjike, ne jemi vëllezër kinezë”, gjë që nuk funksionon te nacionalistët tajvanezë. Ata u forcuan pas demokratizimit të RK-së në vitet 1990, dhe disa prej tyre theksojnë faktin se para 3-4 shekujsh në Tajvan dominonte popullsi jo-kineze, e cila u shtyp kur ishulli ra nën dinastitë kineze.

Por nacionalizmi tajvanez ekziston në forma të ndryshme. Ai më i përhapuri nuk mohon se gjuha dhe kultura dominuese në Tajvan janë tani kineze, por konsideron se Tajvani ka rrugën e vet, ashtu si në Singapor jetojnë kinezë, por ai është i pavarur nga Kina. Ose, si Austria dhe Gjermania.

Për distancimin e tajvanezëve nga Kina kontinentale ka kontribuar jeta e ndarë prej saj, zhvillimi më i dobët dhe specifikat lokale, por edhe represionet që RPK-ja i ka zbatuar.

Qëllimi strategjik për RPK-në është ribashkimi me Tajvanin, mbi parimin se duhet të ekzistojë vetëm një Kinë, por Partia Progresive Demokratike (PPD), e cila që nga viti 2016 është dominante në Tajvan, pengon këtë, dhe Pekini demonstron forcë pranë ishullit me anije dhe avionë luftarakë.

Më parë, PPD mbështeste shpalljen e Tajvanit të pavarur, por tani konsideron se kjo nuk është e nevojshme dhe se RK-ja de fakto është e pavarur, duke mbuluar praktikisht vetëm Tajvanin dhe ishujt përreth. Sipas PPD-së, RK-ja dhe Tajvani tashmë janë bërë sinonime dhe nuk ka nevojë të shpallet diçka, ndoshta edhe për shkak të frikës nga reagimi i Pekinit.

Ai akuzon PPD-në se gradualisht e bën Tajvanin të pavarur nga çdo Kinë, dhe për këtë, në takime si ai i Milloshoskit, Pekini mund të shohë një përgatitje diplomatike të Tajpejit për shpalljen e pavarësisë, ndaj edhe reagoi kaq fuqishëm përmes ambasadës së vet.

Pekini thekson se sovraniteti i tyre mbi Tajvanin duhet të respektohet, edhe nëse kjo është vetëm de jure, çka në thelb qëndron, por e drejta ndërkombëtare lejon vetëpërcaktimin, dhe sipas disa mendimeve, Tajvani i plotëson kushtet për këtë: ka popullsi të përhershme (rreth 23 milionë), territor të përcaktuar, autoritete të veta, marrëdhënie të jashtme, është demokratik, paqësor, i zhvilluar, etj. Për më tepër, e drejta për vetëpërcaktim ka rëndësi të veçantë nëse dikush është i kërcënuar, siç është Tajvani aktualisht.