Foto: A.Savin, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Ky artikull u botua për herë të parë nga Vërtetmatës-i (Maqedonia e Veriut), në kuadër të projektit “Qendra kundër dezinformatave në Ballkanin Perëndimor: ekspozimi i ndikimeve të rrezikshme përmes gazetarisë mbikëqyrëse”.

Gjiganti i naftës “Lukoil”, një nga kompanitë private më të fuqishme ruse të energjisë, është vënë nën presion të shtuar nga Perëndimi – sanksionet e reja të SHBA-së dhe Bashkimit Evropian tashmë po fillojnë të minojnë rrjetin e tij global, dhe efektet po shihen në Irak, në Ballkan dhe më gjerë.

Shkruan: Ana Anastasovska

Në tetor – nëntor 2025, SHBA dhe BE e ashpërsuan regjimin e sanksioneve kundër kompanive ruse të energjetikës, duke përfshirë “Rosneft” dhe, në mënyrë të veçantë, pjesë të grupacionit “Lukoil”. Këto masa kufizojnë kanalet bankare dhe të sigurimit, ngrirjen e fondeve dhe pengesa praktike për pagesa dhe tregti, dhe kanë gjithashtu efekte të drejtpërdrejta mbi aktivitetet operative të aseteve të huaja të kompanive (p.sh. në Irak dhe në Ballkan).

Më poshtë paraqitet një përmbledhje e masave, implikimeve të tyre praktike dhe shembuj konkretë sipas vendeve.

Departamenti i Thesarit i SHBA-së (OFAC/Treasury) publikoi një listë të degëve të “Rosneft” dhe “Lukoil” që i nënshtrohen masave bllokuese, me ngrirje të drejtpërdrejtë të pasurisë dhe ndalim të transaksioneve me persona amerikanë. Sanksionet synojnë ta vështirësojnë aftësinë e kompanive për të përdorur pagesa ndërkombëtare, shërbime bankare, sigurim detar për tankerë, si dhe të pengojnë kontrabandën e naftës përmes të ashtuquajturave “flota në hije” (“shadow fleet”) — gjë që i bën transaksionet e naftës më të kushtueshme dhe më të ndërlikuara.

BE-ja zgjati dhe zgjeroi kuadrin e sanksioneve (paketa e 19-të e sanksioneve), duke përfshirë kufizime të reja të lidhura me energjinë (p.sh. objektivizimin e LNG-së), si dhe masa shtesë që e komplikojnë pozitën e aktorëve rusë të energjisë në Evropë. Në praktikë, autoritetet kombëtare mund të lejojnë konfiskimin ose administrimin e përkohshëm të objekteve kritike nën kushte të caktuara.

Iraku në një situatë jashtëzakonisht shqetësuese

Për shkak të sanksioneve, “Lukoil” njoftoi se ka shpallur gjendje “force majeure” (rrethanë e jashtëzakonshme) në një nga fushat më të mëdha të naftës në botë – West Qurna-2 në Irak, pasi pagesat dhe logjistika direkte u bënë të pamundshme nga pikëpamja ligjore dhe financiare. Kompania e naftës irakiane (SOMO) ka ngrirë furnizimet dhe ka anuluar porositë derisa të zgjidhen mekanizmat ligjorë dhe të pagesave. “Lukoil” paralajmëroi se nëse situata nuk zgjidhet, mund të ndalojë prodhimin dhe të largohet nga projekti pas një periudhe të caktuar. Iraku u detyrua të kërkojë mënyra për të rishpërndarë të ardhurat/shitjet përmes mekanizmave shtetërorë, për të shmangur pagesën direkte te një entitet i sanksionuar – një opsion që mban rrjedhën e naftës në treg, por krijon tensione politike dhe ligjore. Sipas Bloomberg, nafta vazhdon të rrjedhë, por shitjet dhe pagesat janë riorganizuar.

Çfarë nënkupton kjo për Ballkanin dhe për “Lukoil” në nivel lokal

Një pjesë e vendeve të Ballkanit që kanë degë të “Lukoil” po ndërmarrin masa urgjente për të mbrojtur sistemin e tyre kombëtar të energjisë dhe për t’u përputhur me sanksionet e SHBA-së. Autoritetet bullgare kanë ndërmarrë hapa për të mundësuar administrim të përkohshëm/akses në shitjen e rafinerisë në Burgas (në pronësi të “Lukoil”) për të mbrojtur fabrikën nga efektet indirekte të sanksioneve dhe për të siguruar stabilitet energjetik. Qeveria ka përgatitur ndryshime ligjore për të lejuar konfiskimin/shitjen e objekteve që janë të ekspozuara ndaj rrezikut të sanksioneve. “Lukoil” ka kërkuar nga qeveria të mos pengojë procesin e shitjes private, por autoritetet po lëvizin drejt një shitjeje të administruar/administrimi të përkohshëm derisa të zgjidhet statusi ligjor. Kapacitetet rafinerike dhe logjistike të Bullgarisë janë subjekt i negociatave politike dhe tregtare; një pjesë e madhe e shpërndarjes së brendshme të derivateve dhe rezervave strategjike varet nga kompetencat që tani po riformësohen.

Edhe Rumania ka filluar të zbatojë masa për marrjen e kontrollit mbi degën lokale të “Lukoil” për të mbrojtur sistemin e saj kombëtar të energjisë dhe për t’u përputhur me sanksionet e SHBA-së. “Lukoil” menaxhon 320 pika karburanti në Rumani, operon rafinerinë Petrotel (e cila furnizon rreth një të katërtën e tregut të karburantit në vend) dhe ka të drejta për eksplorim në pjesë të Detit të Zi.

Ministri rumun i energjisë, Bogdan Ivan, më 11 nëntor deklaroi se Rumania nuk do të kërkojë zgjatje të afatit të sanksioneve, duke shtuar se Bukureshti mbështet zbatimin e masave të fundit të SHBA-së.

Serbia ka lidhje të forta me kompanitë ruse të energjisë përmes “NIS” (në kontroll të “Gazprom Neft”), dhe për shkak të efekteve të sanksioneve në rajon, janë raportuar ndërprerje dhe mungesë të naftës së papërpunuar/përbërësve për përpunim. Kryetarja e parlamentit serb, Ana Brnabiç, njoftoi se do të propozohet një amendament në Projekt-Buxhetin për vitin 2026, i cili parashikon rrethanat në të cilat Serbia do të duhet të marrë në dorë Industrinë e Naftës të Serbisë (NIS). Brnabiç, megjithatë, shtoi se nuk do të mbështesë nacionalizimin e NIS. Më parë, presidenti serb Aleksandar Vuçiç kishte deklaruar se qeveria serbe i ka dhënë Rusisë një afat prej 50 ditësh për të gjetur një pronar të ri për Industrinë Naftërore të Serbisë.

Në Kroaci, sipas mediave lokale, një nga blerësit e mundshëm të pasurisë së “Lukoil” përmendet kompania sllovene “Petrol”, pastaj gjenerali i dalë në pension Ivan Çermak, i cili është një lojtar i rëndësishëm në atë sektor të biznesit, dhe madje përmendet mundësia që punonjësit e “Lukoil” në Kroaci të organizohen dhe të bëjnë një “blerje nga menaxhmenti”, pra të përpiqen vetë të blejnë kompaninë për të cilën punojnë.

Çfarë po ndodh me “Lukoil” në Maqedoninë e Veriut

“Lukoil” zotëron një rrjet stacionesh të karburantit dhe operacione shitjeje me pakicë në Maqedoninë e Veriut, me një fuqishmëri të konsiderueshme lokale punëtore. Pas shpalljes së sanksioneve, tregjet dhe rregullatorët lokalë po vlerësojnë skenarë për sigurimin e stabilitetit – ndoshta përmes blerjes/ristrukturimit ose masave shtetërore nëse transaksionet ndërkombëtare ndalohen. Në rast se “Lukoil” largohet, ekziston rreziku i ndërprerjes së rrjetit të shitjes me pakicë (nëse kanalet e pagesave/furnizimit shqetësohen) dhe një potencial riorganizim i tregut nëse asetet duhet të shiten ose të nacionalizohen.

Drejtori i Komisionit Rregullator për Energjetikë (RKE), Marko Bislimoski, deklaroi së fundmi se duhet t’i jepet mundësi “Lukoil” Maqedoni dhe se kompania mund të furnizojë derivatet nga vende të tjera.

Kisha një takim me përfaqësuesin e ‘Lukoil’ Maqedoni dhe ai do të marrë të gjitha masat që punonjësit të mos mbeten pa punë. Kjo do të thotë se ‘Lukoil’ mund të vazhdojë të operojë dhe të furnizojë derivatet e naftës. Deri tani, shumica e furnizimeve vinin nga Bullgaria, por mund të sigurohen edhe nga vende të tjera, kështu që në këtë drejtim duhet t’i japim mundësi të vazhdojë të punojë, nuk është e nevojshme të furnizohet me derivatet nga rafineritë ruse, deklaroi Bislimoski. 

“Lukoil” në vend ka 40 pika karburanti dhe 10 depo me kapacitet total prej 8,320 metra kub.

Bislimoski në një deklaratë për Vërtetmatësin tha se një mbyllje e mundshme e pikave të karburantit të “Lukoil” në vend nuk do të shkaktojë ndryshime të rëndësishme në tregun maqedonas.

“Kjo nuk do të shkaktonte asgjë në Maqedoni, sepse pjesëmarrja e ‘Lukoil’ në tregun vendas është e vogël – rreth 7.5 për qind. Gjithçka do të vazhdojë të funksionojë normalisht. Aktualisht, ‘Lukoil’ Maqedoni nuk importon derivatet e naftës nga Bullgaria, por furnizohet nga furnizues lokal,” tha Bislimoski për Vërtetmatësin.

Vërtetmatësi i dërgoi pyetje edhe Qeverisë, nëse po mendohet për marrjen në dorë të kompanisë “Lukoil” në vend ose për masa të ngjashme, nëse do të publikohet ndonjë paketë ndihme për punonjësit në rast se realizohet skenari më i keq i mbylljes së kompanisë, dhe nëse është e mundur që kompania të vazhdojë të operojë duke u furnizuar me naftë nga burime të tjera – siç e kishte përmendur më parë si opsion presidenti i Komisionit Rregullator për Energjetikë, Marko Bislimoski.

Nga atje, ata na përgjigjën vetëm shkurtimisht:

Në lidhje me pyetjet tuaja, ju informojmë se në këtë moment po analizohet ndër-institucionalisht një vendim i tillë dhe cilat do të ishin efektet e tij, dhe për këtë do të njoftojmë në periudhën në vijim.

Si po përpiqet të reagojë “Lukoil”

Sipas presidentit të RKE-së, Bislimoski, ajo që “Lukoil” po përpiqet të bëjë është të shitet në nivel grupacioni. Kompania kishte një përpjekje të tillë, por pa sukses. Sipas disa raporteve mediatike, “Lukoil” po kërkon blerës për asetet individuale dhe përpiqet të riorganizojë pronësinë para se të hyjnë në fuqi kufizimet e përhershme. OFAC gjithashtu ka publikuar një regjim të përgjithësuar të licencuar për disa negociata/shitje (opsione për ristrukturim). Këto shitje janë të vështira për shkak të rrezikut që blerësi të bëhet subjekt i efekteve të dytë ose të mos ketë qAJW në të ardhurat. Kompania dhe shteti rus ushtrojnë presion dhe përpjekje negociuese me vendet  (p.sh. Bullgaria dhe Iraku) për të gjetur zgjidhje që lejojnë vazhdimin e operacioneve pa shkelur drejtpërdrejt sanksionet ndërkombëtare.

Siç analizon kanali YouTube “Joe Blogs”, disa nga asetet e huaja të “Lukoil” janë gjithnjë e më shumë të ekspozuara ndaj rrezikut të konfiskimit ose sekuestrimit, veçanërisht në vendet që duan të riformësojnë pronësinë e objekteve pasi sanksionet kufizojnë transaksionet bankare dhe sigurimet. Kjo nuk është vetëm një krizë teknike ose financiare, por edhe një luftë gjeopolitike: disa qeveri mund të ndërmarrin masa direkte për të kontrolluar infrastrukturën e shpenzimit të “Lukoil”, para se të jetë tepër vonë.

“Lukoil” ndodhet ndoshta në periudhën më të vështirë në historinë e saj – sanksione që nuk targetojnë vetëm kompaninë, por të gjithë ekosistemin e saj transportues dhe bankar, shitje të operacioneve të huaja për të siguruar likuiditet dhe rrezik gjeopolitik nga humbja e kontrollit mbi objekte të mëdha si rafineria në Bullgari.

“Lukoil” ka tre rafineri në Evropë, si dhe pjesëmarrje në fusha nafte në Kazakistan, Uzbekistan, Irak, Meksikë, Ganë, Egjipt dhe Nigeri. Gjithashtu ka qindra pika shitjeje me pakicë karburanti në të gjithë botën, përfshirë edhe në SHBA. Vlera e aseteve të huaja të “Lukoil”-it vlerësohet rreth 22 miliardë dollarë, bazuar në raportet e bursës në vitin 2024.